Rüşvet ve irtikap farkı, ceza yargılamasında en sık tartışılan konulardan biridir. İki suçta da kamu görevlisine menfaat sağlanır. Ancak menfaati veren kişinin hukuki durumu tamamen farklıdır: Rüşvette o kişi de faildir, irtikapta ise mağdurdur.

Rüşvet ve irtikap farkı: iradenin serbestliği

Rüşvet suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 252. maddesinde düzenlenmiştir ve kamu görevlisi ile kişi arasında serbest iradeye dayalı bir anlaşmayı gerektirir. Taraflardan birinin iradesi cebir, tehdit veya hile ile etkilenmişse rüşvetten söz edilemez.

İrtikap suçu ise aynı Kanun’un 250. maddesinde düzenlenmiştir. Kamu görevlisi, görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kişiyi menfaat vermeye zorlar ya da ikna eder. Bu durumda menfaati veren kişi failin baskısı altındadır.

Örnek: Bir kişi, işini kolaylaştırması için kendi isteğiyle görevliye para teklif ederse rüşvet gündeme gelir. Görevli ise para vermezse işini hiçbir zaman yapmayacağını söyleyerek kişinin kurtulamayacağı ciddi bir baskı kurar ve kişi bu yüzden ödeme yaparsa icbar suretiyle irtikap gündeme gelir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 30 Mart 2010 tarihli ve 2009/5-167 E., 2010/70 K. sayılı kararında icbar suretiyle irtikap suçunu incelemiştir. Kurula göre icbar, bir işi yaptırmak için zora başvurmak anlamına gelir.

Ceza Genel Kurulu’nun ve Özel Dairelerin yerleşik kararlarına göre, manevi cebrin belli bir şiddete ulaşması, ciddi olması ve mağdurun bu baskının etkisinden kolaylıkla kurtulma imkânının bulunmaması gerekir. Bu şartlar yoksa, menfaat temini rüşvet olarak değerlendirilebilir.

Yargıtay 5. Ceza Dairesi de 17 Aralık 2024 tarihli ve 2023/460 E., 2024/11968 K. sayılı kararında, rüşvet alma ve icbar suretiyle irtikap ayrımını yaparken bu Ceza Genel Kurulu kararına dayanmıştır.

Rüşvet ve irtikap farkı hakkında sık sorulan sorular

Bu ayrım neden önemlidir?

Rüşvette menfaati veren kişi de cezalandırılırken, irtikapta bu kişi suçun mağdurudur. Bu nedenle olayın hangi suça girdiği, menfaati veren kişinin sanık mı yoksa mağdur mu olacağını belirler.

Kamu görevlisinin sadece talepte bulunması baskı sayılır mı?

Tek başına talep etmek her zaman icbar sayılmaz. Belirleyici olan, baskının ciddiyeti ve kişinin bu baskıdan kurtulma imkânının bulunup bulunmadığıdır.

İlgili yazılar: Rüşvet Suçu Nedir? TCK 252 · Rüşvet Suçunda Etkin Pişmanlık

Her somut olayın koşulları farklıdır. Atılacak adımlar için bir hukukçuya danışmanızı öneririz.